1. Giriş

Diş travmaları; düşme, darp, trafik kazası ve diğer travmatik olaylar sonrasında acil serviste karşılaşılan yaralanmalar arasındadır. Bu hastaların değerlendirilmesinde yaralanmanın klinik özelliklerinin belirlenmesi kadar, etkilenen dişlerin doğru tanımlanması ve adli raporda eksiksiz belgelenmesi de önemlidir. Özellikle diş kırıkları, dişlerin yer değiştirmesi ve travmatik diş kayıpları, adli değerlendirme açısından farklı sonuçlar doğurabilir. Acil serviste doğru raporlama için üç temel unsurun belirlenmesi gerekir:

•Yaralanan dişin numarası ve anatomik konumu•Dişte meydana gelen travmatik değişikliğin türü•Yaralanmanın adli tıbbi açıdan değerlendirilmesini etkileyebilecek bulgular

Bu bölümde uluslararası FDI diş numaralandırma sistemi, acil serviste diş travmasının muayenesi ve Türkiye'de kullanılan adli tıp rehberi doğrultusunda raporlama esasları ele alınmaktadır.

2. FDI Diş Numaralandırma Sistemi

FDI (Fédération Dentaire Internationale) sistemi, dişlerin anatomik yerleşimlerinin iki basamaklı sayılarla tanımlandığı uluslararası numaralandırma sistemidir. ISO 3950 standardında tanımlanmıştır. İki basamaklı numaranın:

•İlk rakamı: Dişin bulunduğu çene bölgesini (kadranı)•İkinci rakamı: Dişin orta hattan itibaren sırasını gösterir.

2.1. Kalıcı Dişlerde Kadranlar

Kalıcı Dişlerde Kadranlar

Kadran	Anatomik bölge	Diş numaraları
1	Üst çene sağ	11–18
2	Üst çene sol	21–28
3	Alt çene sol	31–38
4	Alt çene sağ	41–48
Sağ ve sol yönler her zaman hastanın anatomik sağı ve soluna göre tanımlanır.

2.2. Dişlerin Sıralaması

Kalıcı dişlerde ikinci rakamın karşılığı şöyledir:

Dişlerin Sıralaması

İkinci rakam	Dişin adı
1	Santral (orta) kesici
2	Lateral (yan) kesici
3	Kanin (köpek dişi)
4	Birinci premolar (küçük azı)
5	İkinci premolar
6	Birinci molar (büyük azı)
7	İkinci molar
8	Üçüncü molar (20 yaş dişi)
Örnekler: 11: Üst sağ santral kesici diş 21: Üst sol santral kesici diş 31: Alt sol santral kesici diş 41: Alt sağ santral kesici diş 36: Alt sol birinci molar diş 46: Alt sağ birinci molar diş

FDI Diş Numaralandırma Rehberi

FDI diş numaralandırma sisteminde kalıcı ve süt dişlerinin anatomik yerleşimi, kadranları ve numaraları. Sağ ve sol yönleri hastanın anatomik yönlerini ifade eder.

2.3. Kalıcı Dişlerin Tam Numaralandırma Şeması

Aşağıdaki şema hastaya karşıdan bakıldığında görülen anatomik yerleşimi göstermektedir.

Üst çene (maksilla)

Hastanın sağ tarafı	Orta hat	Hastanın sol tarafı
18 17 16 15 14 13 12 11	\|	21 22 23 24 25 26 27 28

Alt çene (mandibula)

Hastanın sağ tarafı	Orta hat	Hastanın sol tarafı
48 47 46 45 44 43 42 41	\|	31 32 33 34 35 36 37 38

2.4. Üst Çene Ön Dişleri

Üst çenenin ön kısmında bulunan altı kalıcı dişin hastaya karşıdan bakıldığında sıralaması:

•Hastanın sol tarafı 21 – 22 – 23 -------ORTA HAT----- Hastanın sağ tarafı 13 – 12 – 11•Hasta karşıdan görülmektedir; orta hat 11 ile 21 numaralı dişlerin arasındadır.

Diş numarası	Anatomik adı
13	Üst sağ kanin
12	Üst sağ lateral kesici
11	Üst sağ santral kesici
21	Üst sol santral kesici
22	Üst sol lateral kesici
23	Üst sol kanin
Örneğin üst çenenin tam orta hattının hastanın sağında bulunan diş 11, solunda bulunan diş ise 21 numaralı diştir.

2.5. Alt Çene Ön Dişleri

Alt çenenin ön kısmında bulunan altı kalıcı dişin hastaya karşıdan bakıldığında sıralaması:

43 – 42 – 41 | 31 – 32 – 33

Diş numarası	Anatomik adı
43	Alt sağ kanin
42	Alt sağ lateral kesici
41	Alt sağ santral kesici
31	Alt sol santral kesici
32	Alt sol lateral kesici
33	Alt sol kanin

Örneğin alt çenenin tam orta hattının hastanın sağında bulunan diş 41, solunda bulunan diş ise 31 numaralı diştir.

2.6. Süt Dişlerinin Numaralandırılması

Süt dişlerinde FDI sisteminin ilk rakamı 5–8 arasında değişir.

Kadran	Anatomik bölge	Diş numaraları
5	Üst sağ süt dişleri	51–55
6	Üst sol süt dişleri	61–65
7	Alt sol süt dişleri	71–75
8	Alt sağ süt dişleri	81–85

Süt dişlerinde ön diş sıralaması:

•Üst çene: 53 – 52 – 51 | 61 – 62 – 63•Alt çene: 83 – 82 – 81 | 71 – 72 – 73

Süt dişlerinde premolar bulunmaz; her kadranda iki kesici, bir kanin ve iki molar vardır.

Karma dişlenme dönemindeki çocuklarda aynı ağızda hem süt hem kalıcı dişlerin bulunabileceği unutulmamalıdır.

3. Acil Serviste Diş Travmasının Değerlendirilmesi

Travmatik diş yaralanmalarında öncelikle hastanın genel travma değerlendirmesi yapılmalıdır. Havayolu, solunum ve dolaşım stabilizasyonunun ardından ağız ve diş muayenesine geçilir.

3.1. Anamnez

Mümkün olduğunca aşağıdaki bilgiler kaydedilmelidir:

•Travmanın meydana geldiği zaman ve mekanizma•Dişin kırılma, yer değiştirme veya ağızdan çıkma öyküsü•Travma öncesinde dişte eksiklik, çürük, kırık, protez veya restorasyon bulunup bulunmadığı•Dişin veya kırık parçalarının olay yerinde bulunup bulunmadığı•Travma sonrasında dişe yönelik herhangi bir müdahale yapılıp yapılmadığı•Daha önce diş hekimi değerlendirmesi veya radyolojik inceleme yapılıp yapılmadığı

3.2. Fizik Muayene

Ağız muayenesinde diş numarası belirtilerek şu bulgular kaydedilmelidir:

Diş bütünlüğü ve gözle görülen kırık
Dişin anatomik konumunda değişiklik
Diş mobilitesi
Diş eti veya diş çevresinde kanama
Dişin yerinde bulunup bulunmadığı
Dudak, yanak, dil ve ağız mukozasındaki eşlik eden yaralanmalar
Alveoler kemikte hassasiyet, deformite veya hareketlilik
Kapanış bozukluğu (maloklüzyon)

Eksik dişin ağız dışında kaybolduğu düşünülse bile intrüzyon, yumuşak dokuya gömülme veya aspirasyon olasılıkları değerlendirilmelidir.

Klinik gerekliliğe göre periapikal, oklüzal veya panoramik görüntüleme ve seçilmiş olgularda konik ışınlı bilgisayarlı tomografi (CBCT) kullanılabilir. Özellikle kök ve alveol kırıkları yalnızca ağız içi muayeneyle dışlanamayabilir.