1. Nedir?
Primer Hasar: Travma anında meydana gelen beyin hasarı (kontüzyon, laserasyon, diffüz aksonal yaralanma).
•Sekonder Hasar: Primer yaralanmayı takip eden, hipoksi, hipotansiyon, serebral ödem ve intrakraniyal hipertansiyon gibi süreçlerin tetiklediği hasar.
1.1. Travmatik Beyin Hasarı Sınıflandırması ve Glasgow Koma Skalası (GKS)
Mekanik Etkiye Göre Travmatik Beyin Hasar Sınıflaması
•Açık (penetran) kafa yaralanmaları
◦Tangeniyel yaralanmalar
•Kapalı (blunt) kafa yaralanmaları
•Patlama travması
•Künt travma
Nörogörüntülemeye Göre Travmatik Beyin Hasarı Sınıflaması
•İntrakraniyal Yaralanmalar
◦Ekstra-Aksiyal Yaralanmalar
▪Ekstra-aksiyal yaralanmalar kafatası içinde ancak beyin dokusunun dışında meydana gelen yaralanma veya kanamalardır. Ekstra-aksiyal intrakraniyal yaralanmalar:
▫Epidural hematom (EDH)
▫Subdural hematom (SDH)
▫Travmatik subaraknoid kanama (SAH)
▫Subdural higroma (SDHG)
◦İntra-Aksiyal Yaralanmalar
▪İntra-aksiyal: Beyin dokusunun içinde meydana gelen yaralanma veya kanamalardır. İntra-aksiyal intrakraniyal lezyonlar:
▫Travmatik aksonal hasar (TAH)
•Diffüz aksonal hasar
•Travmanın beyinde yaygın mikroskopik yırtılmalara neden olmasıdır.
•Özellikle hızlı akselerasyon-dekelerasyon ya da rotasyonel kuvvetler sonucu beyaz cevher traktlarında aksonların kopması veya gerilmesi ile oluşur.
•Fokal aksonal hasar
▫Serebral ve serebellar kontüzyonlar
▫İntraparankimal hemoraji
•Serebral ve serebellar hematomlar
◦İntraventriküler Kanama
Marshall Sınıflandırma Sistemi, BT (bilgisayarlı tomografi) bulgularına dayalı olarak travmatik beyin hasarını kategorilere ayırmıştır. Marshall sınıflaması, travmatik beyin hasarında BT bulgularına göre hastaları sınıflandırarak intrakraniyal basınç artışı riskini ve prognozu öngörmek için kullanılır. •🧠 Özet: Kategori numarası yükseldikçeprognoz kötüleşir ve yoğun bakım/cerrahi müdahale gerekliliği artar.Kategori | Tanım |
|---|---|
Diffüz yaralanma I (görünür patoloji yok) | BT taramasında görülebilir intrakraniyal patoloji yok |
Diffüz yaralanma II | Sisternalar mevcut, orta hat kayması 0–5 mm ve/veya lezyonlar mevcut; >25 cm³ yüksek yoğunluklu veya mikst yoğunluklu lezyon yok; kemik fragmanları ve yabancı cisimler içerebilir |
Diffüz yaralanma III (şişlik) | Sisternalar basılı veya yok, orta hat kayması 0–5 mm; >25 cm³ yüksek veya mikst yoğunluklu lezyon yok |
Diffüz yaralanma IV (kayma) | Orta hat kayması >5 mm; >25 cm³ yüksek veya mikst yoğunluklu lezyon yok |
Evaküe edilmiş kitle lezyonu V | Cerrahi olarak boşaltılmış herhangi bir lezyon |
Evaküe edilmemiş kitle lezyonu VI | >25 cm³ yüksek veya mikst yoğunluklu lezyon; cerrahi olarak boşaltılmamış |
Öngördürücü Değer | Puan |
|---|---|
Bazal sisternalar | |
Normal | 0 |
Bası altında | 1 |
Yok | 2 |
Orta hat kayması | |
Kayma yok veya ≤5 mm | 0 |
Kayma >5 mm | 1 |
Epidural kitle lezyonu | |
Yok | 0 |
Var | 1 |
İntraventriküler kan veya subaraknoid kanama | |
Yok | 0 |
Var | 1 |
Son skor
Klinik Duruma Göre Sınıflama
Travmatik beyin hasarının şiddeti, en yaygın olarak Glasgow Koma Skalası (GKS) ile derecelendirilir. Bu değerlendirme, ilk resüsitasyon sonrası ve travmadan sonraki 48 saat içinde yapılmalıdır. Bu sınıflamaya göre travmatik beyin hasarı hafif, orta ve şiddetli olarak üç kısma ayrılır. •GKS ile değerlendirilme yapılırken unutulmamalıdır ki eğlence amaçlı ilaçlar veya alkol etkisi altında olan ya da intoksike hastalar da GKS skoru 13–14 ile başvurabilirler. Mental durum ayrıca ağrı, bazı ilaçlar ve post-travmatik şok nedeniyle de etkilenebilir. Bununla birlikte, komaya giren hastaların %10’undan fazlası başlangıçta GKS skoru 15 ile başlar.
◦Hafif TBH, GKS skoru 14 veya 15 olan ve görüntülemede önemli bir intrakraniyal patolojisi olmayan hastaları içerir. Bu grup, nörolojik kötüleşme açısından düşük risk taşır.
▪Sarsıntı (concussion) terimi de hafif TBH’yi tanımlamak için kullanılır.
▫Sarsıntı=Konküzyon=Hafif Travmatik Beyin Hasarı
American Congress of Rehabilitation Medicine’e göre, hafif travmatik beyin yaralanması (MTBY) olan bir kişi, Glasgow Koma Skoru (GKS) 13–15 olup, travmaya bağlı fizyolojik beyin fonksiyon bozukluğu gelişmiş ve aşağıdakilerden en az biri mevcut olan hastadır: |
|---|
1. 30 dakikadan kısa süren herhangi bir bilinç kaybı |
2. Kaza öncesi veya sonrası olaylara dair hafıza kaybı (<24 saat süren posttravmatik amnezi) |
3. Kaza anında mental durumda değişiklik (örn. sersemlik, dezoryantasyon veya konfüzyon) |
4. Geçici olabilen veya olmayabilen fokal nörolojik defisit(ler) |
Orta TBH, GKS skoru 9–13 arasında olan hastaları kapsar.
◦Ağır TBH, resüsitasyon sonrası GKS ≤8 olan hastalarla tanımlanır.
◦Dipnot: Orta veya şiddetli kafa travması olan hastalarda, sıklıkla iç organlar, akciğerler, ekstremiteler veya omurilik gibi diğer sistemleri etkileyen travmalar da bulunur.
Yanıt | Kategori | Puan |
|---|---|---|
Göz Açma (E) | Spontan | 4 |
Sesle | 3 | |
Ağrıyla | 2 | |
Yok | 1 | |
Sözel Yanıt (V) | Oriente (yer, zaman, kişi, olay) | 5 |
Konfüze | 4 | |
Uygunsuz kelimeler | 3 | |
Anlamsız sesler | 2 | |
Yok | 1 | |
Motor Yanıt (M) | Emirleri yerine getiriyor | 6 |
Ağrıyı lokalize ediyor | 5 | |
Ağrıdan uzaklaşıyor | 4 | |
Anormal fleksiyon (dekortike postür) | 3 | |
Anormal ekstansiyon (deserebre postür) | 2 | |
Yok | 1 |
Toplam Skor: 3 – 15 (E + V + M)
Kategori | Puan | Tanım |
|---|---|---|
Gözler | 4 | Spontan göz açma veya göz kırpma |
3 | Yüksek sesle göz açma | |
2 | Ağrıyla göz açma | |
1 | Göz hareketi yok ama göz kapakları açık | |
0 | Göz açma yok | |
Motor Yanıt | 4 | Başparmak gösterme veya yumruk yapma (emre uygun hareket) |
3 | Yerelleştirilmiş ağrı yanıtı | |
2 | Fleksiyon yanıtı (dekortike postür) | |
1 | Ekstansiyon yanıtı (deserebre postür) | |
0 | Motor yanıt yok | |
Beyin Sapı Refleksleri | 4 | Pupilla ve kornea refleksleri mevcut |
3 | Pupilla veya kornea refleksi yok | |
2 | Pupilla ve kornea refleksi yok | |
1 | Pupilla, kornea ve öksürük refleksi yok | |
0 | Beyin sapı refleksleri yok | |
Solunum | 4 | Solunum düzenli |
3 | Solunum düzensiz | |
2 | Solunum cihazına bağımlı, solunum çabası mevcut | |
1 | Solunum cihazına bağımlı, solunum çabası yok | |
0 | Apne |
Toplam Skor: 0 – 16 (4 kategori × 0–4 puan). FOUR skoru özellikle yoğun bakım hastalarında, entübe hastalarda ve GKS’nin yetersiz kaldığı durumlarda tercih edilir.
ATLS 11. baskıda AVPU değerlendirmesi primer değerlendirme bölümünde yer alır. Genellikle travma hastasında "D: Disability" (Nörolojik durum) başlığı altında kullanılır.
•AVPU "A" dışındaki her durum anormal kabul edilir ve ileri nörolojik değerlendirme, görüntüleme veya beyin travması yönünden yaklaşım gerektirir.
Ölçek | Ne demek? (kısa) | GKS ile yaklaşık karşılığı | Klinik not |
|---|---|---|---|
A – Alert | Uyanık; gözlerini kendiliğinden açıyor; komutlara uyuyor | En sık 15 (konfüzyon/afazi/uyku varsa 13–14 de olabilir) | “A = 13–15” demek yanıltıcıdır. A; uyanıklığı anlatır, oryantasyon bozukluğu olabilir. |
V – Voice | Sadece sese yanıt var (göz açma/komut alma/ama konuşma zorunlu değil) | ≈ 9–13 | “Verbal response” GKS’nin V alt puanı değildir; sese herhangi bir tepki kastedilir. |
P – Pain | Sadece ağrıya yanıt (çekme, lokalize etme vb.) | ≈ 4–8 | Genellikle GKS ≤8 aralığına girer; havayolu açısından riskli grup. |
U – Unresponsive | Ses ve ağrıya hiç yanıt yok | 3 (E1V1M1) | GKS minimum değeri. Sedasyon, paralizi, entübasyon gibi durumları ayırt et. |
2. Epidemiyoloji
3. Etiyoloji ve Yaralanma Mekanizmaları
Düşmeler, motorlu araç kazaları
•Künt veya penetran
◦Kafanın bir cisim tarafından darbe alması
◦Kafanın bir cisme çarpması
•Rotasyonel kuvvetler
•Beynin doğrudan dış darbe olmaksızın ivmelenmesi/deivmelenmesi
•Yabancı bir cismin beyne nüfuz etmesi
•Patlama/şok dalgasından kaynaklanan kuvvet
•Henüz tanımlanmamış diğer kuvvetler
Amerika Birleşik Devletleri’nde TBH’ye bağlı acil servis (AS) başvuruları, hastaneye yatışlar ve ölümler en sık 75 yaş ve üzeri erişkinlerde görülmektedir. Düşmeler, artık trafik kazalarının yerini alarak TBH ile ilişkili AS başvurularının, hastaneye yatışların ve ölümlerin en yaygın nedeni olmuştur; bu durum özellikle yaşlılarda belirgindir. Şiddet olayları ve intihar girişimleri de TBH’nin daha yaygın nedenleri haline gelmiştir.3.1. Kafa Travmalarında Direkt ve İndirekt Yaralanmalar
Direkt Yaralanma
•Başın bir nesne tarafından vurulması veya ani bir şekilde durdurulması sonucu gelişir.
◦Yaralanmanın belirleyicileri:
▪Nesnenin kıvamı, kütlesi, yüzey alanı ve hızı
▪Uygulanan kuvvetin süresi ve etkilenen beyin dokusunun elastik özellikleri
◦Mekanizma
▪Künt travmalarda darbe noktasında kafa kemiği içe doğru bükülür. Eğer kuvvet yeterince büyükse:
▫Kafatası kırığı gelişebilir. Enerjinin bir kısmı kranium tarafından absorbe edilir, geri kalan enerji ise şok dalgaları olarak beyne iletilir.
▫Uzun süreli veya güçlü sıkıştırma kuvvetleri:
•Kafatasının absorbe kapasitesi aşılır → Çoklu lineer kırıklar
▫Küçük bir alana yüksek enerjili kuvvet: depresyon kırıkları gelişir.
•Depresyon kırıkları genellikle küçük yüzey alanına yüksek enerjili darbeler sonrası oluşur ve sıklıkla altında parankimal hasar ile birliktedir.
▪Penetran yaralanmalarda, cisim (ör. mermi) beyin dokusunda basınç dalgaları oluşturarak, merminin izlediği yolun uzak bölgelerindeki yapılara bile zarar verebilir.
İndirekt Yaralanma
•Kafa travmalarının indirekt yaralanma mekanizmaları; hızlanma-yavaşlama ve farklı ivmelerin etkileri ile ortaya çıkar. En sık görülen indirekt lezyonlar:
◦Subdural hematom
◦Sarsıntı (Konküzyon=Hafif Travmatik Beyin Hasarı)
◦Diffüz Aksonal Yaralanma (TAI)
•Hızlanma-Yavaşlama (Acceleration-Deceleration) Yaralanması:
◦Travma sonrası, kafatası durur veya aniden hızlanır, ancak beyin kütlesi hareketine devam eder → Bundan dolayı kranial içerikler şiddetli hareket eder.
▪Contrecoup Kontüzyonlar (Ezilme)
▫Beynin darbenin geldiği tarafın (coup) karşısındaki sağlam tarafa kayarak düzensiz kemik yüzeylerine veya dural yapılara çarpması sonucu meydana gelebilir.
▫💡 Akılda Kalması İçin:
•Coup = çarpma noktası
•Contrecoup = karşı tarafta çarpışma noktası
▪Köprü venlerde gerilme → Subdural hematom (SDH) oluşabilir.
•Farklı ivmelerin etkisi:
◦Beynin farklı bölgeleri farklı hızlarda hareket eder → Kayma (shear) ve gerilme (strain) kuvvetleri gelişir. Bu hareketlerin sonucunda sarsıntı (concussion) veya diffüz aksonal yaralanma gelişebilir.
💡 InfuPoint: Contrecoup kontüzyonlar, darbenin karşı tarafında beyin dokusunun kafatasına çarpması sonucu gelişir ve özellikle frontal ve temporal lobları etkiler.
Kaldığın Yerden Devam Et
Bu konunun tamamına erişmek için abonelik gerekiyor. Ancak ücretsiz üyelik oluşturarak Infuscion’un birçok özelliğini hemen kullanmaya başlayabilirsin.
Ücretsiz üyelik ile:
✔️Okuduğun konuları takip edebilir
✔️Önemli gördüğün yerleri vurgulayabilir
✔️İçeriklere geri bildirim bırakabilir
✔️Açık konulardaki quiz ve flashcard’ları çözebilir
✔️Infuse Mode ile aktif öğrenmeyi deneyebilirsin
Infuscion’u sadece okumak için değil; not alarak, işaretleyerek ve kendini test ederek daha verimli kullanabilirsin.
👉 Ücretsiz hesabını oluştur ve öğrenmeye devam et.