1. Nedir?
Parasetamol doz aşımı akut veya kronik olabilir.
•Akut alım:
◦Tek bir parasetamol dozu alımı veya 8 saat içinde birden fazla doz alınması olarak tanımlanmaktadır.•Kronik alım: Akut alım dışımdaki diğer tüm kullanımlardır
◦8 saati aşan alımlar◦Uzun süreli yanlış kullanım◦Tekrarlayan supraterapötik dozlar kronik alımlara örnektir.▪Tekrarlanan supraterapötik alım, 24 saatten uzun bir süre içinde birden fazla alım olarak tanımlanır.▫Yutma süresi 24 ila 48 saat arasında ise • Günde 6 gr’dan (150 mg/kg/gün) fazla parasetamol alımı olarak tanımlanır.▫Yutma süresi >48 saat ise•Günde 4 g'dan (100 mg/kg/gün) fazla asetaminofen alımı olarak tanımlanır.1.1. Terapötik ve Toksik Doz
Terapötik Doz
◦12 yaşından küçük çocuklar için▪doz başına 10–15 mg/kg olup, her dört ila altı saatte bir verilir; 24 saatlik dönemde beş dozu geçmemelidir — maksimum günlük doz 75 mg/kg’dır. ◦12 yaş ve üzeri çocuklar ile erişkinler için▪her dört ila altı saatte bir doz başına 325–1000 mg’dır — maksimum günlük doz 4 g’dır.▪Terapötik serum konsantrasyonları 10–20 mcg/mL — 66–132 mikromol/L — aralığındadır.Akut Alımlarda Toksik Doz:
◦Uptodate
▪Çocukta 150 mg/kg ▫Acil servis değerlendirmesi için yönlendirme, genellikle altı yaşından küçük çocuklarda 200 mg/kg’dan fazla akut alımlarda veya 10 g’dan fazla alımlarda — hangisi daha düşükse — önerilir. ▪Erişkinde 7,5–10 g’dır. ▪Çocukta 150 mg/kg’dan düşük tek doz veya erişkinde 7,5–10 g’dan düşük tek doz alım ile toksisite gelişmesi olası değildir. ◦Tintinalli
▪Altı yaşından küçük çocuklarda ise ▫tek sefer ya da 8 saatlik bir periyotta 200 miligram/kg ▫ya da başvurudan önceki 48 saatin 24 saatlik bir periyodunda 150 miligram/kg alım olması toksik maruziyet olarak kabul edilir. ▪Asetaminofene toksik maruziyet >6 yaş hastalarda ▫(1) tek seferde >10 gram ya da >200 mg/kg alım, ▫(2) 24 saatlik bir periyotta >10 gram ya da >200 miligram/kg alım, ▫(3) ardışık en az 2 günde her gün 24 saatlik periyotlarda >6 gram ya da >150 miligram/kg alım olmasıdır. ◦Rosen's
▪Akut istemli asetaminofen alımı bildiren hastalarda, bildirilen alınan miktardan bağımsız olarak laboratuvar ile risk sınıflaması yapılmalıdır; çünkü yalnızca öykü güvenilir değildir. ▫Başka açıdan sağlıklı erişkin bir hastada, akut alımda toplam 10 gramdan az veya 150 mg/kg’dan az alımlar — 70 kg’lık bir erişkin için yaklaşık otuz adet 325 mg [normal güçte] tablet veya yirmi adet 500 mg [ekstra güçlü] tablet — anlamlı karaciğer toksisitesine neden olmaz.▪İntravenöz alımda toksik doz ▫Gerçek toplam vücut ağırlığı (TBW) ≥90 mg/kg tek doz intravenöz (IV) asetaminofen alan hastalar toksik doz alımı olarak kabul edilir. •Bazı toksikologlara göre ise 60 mg/kg'dan fazla IV alım toksik olarak kabul edilir.▫24 saat boyunca kümülatif doz ≥150 mg/kg TBW alan◦Bu değerler ampiriktir ve insan çalışmaları ile doğrulanmamıştır ancak acil değerlendirme için geniş çapta kullanılmaktadır.•Kronik Alımlarda Toksik Doz
◦Tekrarlanan supraterapötik alımlarda▪Çocuklar için minimum toksik eşik, özellikle ateşli hastalık ve azalmış oral alım durumunda, iki ila dört gün boyunca günde 150–175 mg/kg◦24 saatlik dönem içinde 12 g’dan fazla alımlarda toksisite gelişmesi olasıdır. (UpToDate)▪350 mg/kg’ı aşan dozları alan hastaların neredeyse tamamında, uygun şekilde tedavi edilmedikleri takdirde, ciddi karaciğer toksisitesi gelişir.2. Epidemiyoloji
Parasetamol — asetaminofen — yaygın bulunabilirliği, reçetesiz temin edilebilmesi, düşük maliyeti ve terapötik dozlarda genellikle iyi tolere edilmesi nedeniyle dünya genelinde en sık kullanılan analjezik ve antipiretik ajanlardan biridir. Bununla birlikte, kolay erişilebilir olması ve çok sayıda tekli ya da kombine preparat içinde yer alması, parasetamolü doz aşımı ve toksisite açısından önemli bir halk sağlığı sorunu haline getirmektedir.
Parasetamol intoksikasyonu, özellikle genç erişkinlerde kasıtlı aşırı ilaç alımı — deliberate self-poisoning, DSP — nedeniyle acil servise başvuruların sık nedenlerinden biridir. Gelişmiş ülkelerde DSP, hastane başvurularının yaklaşık %1–5’ini oluşturmakta ve intihar girişimlerinde en sık başvurulan yöntemlerden biri olarak bildirilmektedir. Acil serviste değerlendirilen bu hastaların bir kısmı, gelişebilecek yaşamı tehdit eden komplikasyonlar nedeniyle yoğun bakım ünitesinde izlem gerektirmektedir.
Amerika Birleşik Devletleri verilerine göre parasetamol intoksikasyonu, oral toksinlere bağlı hastane yatışlarının en sık nedenleri arasında yer almaktadır. Türkiye’den bildirilen retrospektif gözlemsel bir çalışmada da, Aksaray Üniversitesi Eğitim ve Araştırma Hastanesi yoğun bakım ünitesine yatırılan DSP olguları içinde parasetamol intoksikasyonlarının önemli bir yer tuttuğu gösterilmiştir. Aynı çalışmada hastaların çoğunluğunun genç kadınlardan oluştuğu, başvuruların büyük kısmının ilk üç saat içinde gerçekleştiği ve antidot tedavisi olarak N-asetilsistein uygulanan hasta oranı düşük olmasına rağmen erken başvuru ve uygun klinik yönetim sayesinde mortalitenin sınırlı kaldığı bildirilmiştir.
3. Farmakoloji
Preparat | Doz / Güç | ABD ticari / marka adı örnekleri |
|---|---|---|
Uzatılmış salınımlı kapletler (oblong tabletler) | 650 mg | 8 Hour Pain Reliever, Acetaminophen 8 Hour, Arthritis Pain Relief, Mapap Arthritis Pain, Tylenol 8 Hour, Tylenol 8 Hour Arthritis Pain |
Ekstra güçlü tabletler, kapsüller, kapletler, jel kapsüller, jel tabletler | 500 mg | GoodSense Pain Relief Extra Strength, Non-Aspirin Pain Relief Extra Strength, Mapap, Panadol Extra Strength, Pharbetol Extra Strength, Tylenol Extra Strength |
Tabletler, kapsüller | 325 mg | Non-Aspirin, Pain Relief Regular Strength, Pharbetol, Tylenol |
Çiğneme tabletleri | 80 mg | Children’s APAP, Children’s Non-Aspirin, Mapap Children’s |
160 mg | Mapap Children’s, Tylenol Children’s Chewables | |
Sıvılar, şuruplar, eliksirler, süspansiyonlar* | 160 mg/5 mL (32 mg/mL) | BetaTemp Childrens, Childrens Acetaminophen, Children’s Non-Aspirin, Childrens Silapap, Ed-APAP, GoodSense Pain & Fever Child, Good Sense Pain & Fever Infants, Liquid Pain Relief, M-PAP, Pain & Fever Childrens, Pain Relief Childrens, Panadol Childrens, Panadol Infants, Triaminic Fever Reducer, Tylenol Childrens, Tylenol Infants Pain & Fever |
500 mg/15 mL (33,3 mg/mL) | Mapap Acetaminophen Extra Strength, Pain Relief | |
Paketler (çözünen toz) | 160 mg / paket | Tylenol Childrens Pain + Fever, Tylenol Dissolve Packs |
Konsantre damlalar (ABD pazarından kaldırılmıştır)* | 100 mg/mL (80 mg/0,8 mL) | Kullanımı sonlandırılmış markalar şunları içerir: Infant Genapap, Infantaire, Infant’s Silapap Liquiprin for Children, Infant’s Mapap, Infant’s Tylenol |
Supozituvarlar, rektal | 80, 120, 325, 650 mg | Feverall Adults (650 mg), Feverall Childrens (120 mg), Feverall Infants (80 mg), Feverall Junior Strength (325 mg) |
İntravenöz solüsyon¶ | 10 mg/mL | Ofirmev |
Asetaminofen, çok sayıda tek bileşenli ve kombinasyon şeklindeki reçetesiz ve reçeteli üründe bulunur. Ticari / marka adlarının ve çeşitli kombinasyon ürünlerindeki asetaminofen içeriğinin daha eksiksiz listeleri için UpToDate içinde yer alan ilaç monograflarına başvurunuz.
OTC: reçetesiz satılan ilaç.
* Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’da bulunan çocuk ve bebek asetaminofen oral sıvıları 160 mg/5 mL, yani 32 mg/mL içerir. Pediatrik dozlama hatalarını azaltmak amacıyla konsantre 100 mg/mL bebek damlaları 2011 yılından itibaren piyasadan kaldırılmaya başlanmıştır; ancak piyasadan kaldırılma sürecinde satın alınmışsa veya başka ülkelerden temin edilmişse çocuklara verilmek üzere hâlâ mevcut olabilir.
¶ NOT: İntravenöz asetaminofen ile küçük çocuklarda on kat dozlama hataları ve toksisite meydana gelmiştir. Bunun nedeni, mg olarak hesaplanan dozun, solüsyon konsantrasyonu 10 mg/mL olduğu için yanlışlıkla mL cinsinden hacim olarak uygulanmasıdır.
Farmakokinetik Özellikler
•Emilim: Hızla gastrointestinal sistemden, duodenumdan, emilir; pik plazma düzeyi ~1 saat içinde, tam emilim ise 4 saat içinde gerçekleşir.•Dağılım: Hemen sistemik dolaşıma katılır ve merkezi sinir sistemine geçerek etkisini gösterir.◦Oral terapötik dozdan sonra serum konsantrasyonları yarım saat ile iki saat arasında pik yapar. Hızlı salınımlı preparatların doz aşımından sonra pik serum konsantrasyonlarına genellikle dört saat içinde ulaşılır. ▪Ancak mide boşalmasını geciktiren ilaçlar — örneğin opiyatlar, antikolinerjik ajanlar — birlikte alınmışsa veya uzatılmış salınımlı preparatların doz aşımı söz konusuysa, bu süre dört saatin ötesine gecikebilir•Metabolizma ve Atılım◦Terapötik dozda: ▪%85-90’ı konjugasyon veya sülfatlama ile non-toksik metabolitlere dönüştürülür ve idrarla atılır.▪<%5’lik kısım ise CYP2E1 aracılığıyla sitotoksik bir metabolik ara ürün olan N-asetil-p-benzoquinon imin (NAPQI)’e okside edilir.▫Sitotoksiktir. Hücresel nekroz yapar. Kısa yarı ömürlüdür. ▫Detoksifikasyon: Normal glutatyon depoları, NAPQI’yi hızla bağlayarak non-toksik bileşiklere dönüştürür ve elimine eder.▫N-Asetil-Sistein•Glutatyon öncüsü gibi davranarak NAPQI’ye bağlanır ve böylece onu detoksifiye eder.•Ayrıca NAC, parasetamolün sülfat ile konjugasyonunu artırarak NAPQI oluşumunu da azaltabilir.•Serbest radikal süpürücü ve antioksidan olarak görev yapar; hepatik mikrosirkülasyonu ve oksijen dağılımını değiştirir.•Parasetamol kaynaklı hepatik yetmezlik gelişen hastalarda, intravenöz NAC uygulaması, serumda tespit edilebilir parasetamol kalmasa bile serebral ödem, hipotansiyon ve mortalite oranlarını azaltır.•Gebelerde de kullanılır. ▪Sıvı parasetamol formülasyonu alan hastalarda hepatotoksisite riski daha düşük olabilir. Bunun nedeni, Sıvı formüllerdeki propylene glycol CYP2E1’i inhibe ederek NAPQI oluşumunu azaltır.Etki Mekanizması
•COX-2 inhibisyonu yapar. •Membrana bağlı prostaglandin sentazı baskılar. ◦Bundan dolayı Prostaglandin E₂ (PGE₂) sentezi inhibe olur.▪Antipiretik ve analjezik etki sağlanır.Toksisite Mekanizması
•Aşırı doz parasetamol alımında veya tekrarlayan supraterapötik dozlarda◦Glutatyon depoları tükenir → NAPQI birikir → Hepatoselüler nekroz riski artar.•Parasetamol toksisitesinde hepatoselüler nekroz öncelikle zone III (santrilobüler) hepatositlerde başlar ve zamanla diğer zonlara yayılabilir.◦Karaciğerin lobüler yapısı üç zona ayrılır:▪Zone I (periportal): Portal vene en yakın alan.▪Zone II (midzonal): Arada kalan bölge.▪Zone III (santrilobüler): Merkez venine (central vein) en yakın alan.▫Oksijen açısından en fakir bölgedir. Toksik hasara karşı daha savunmasızdır.▫Ayrıca, CYP2E1 enzimi, oksidatif metabolizmanın en yoğun olduğu zone III’te yüksek miktarda bulunur. Bu yüzden, parasetamolün toksik metabolizması da zone III’te en fazla gerçekleşir.
Gebelikte Asetaminofen
•Asetaminofen plasentayı geçer.◦Ancak ilk trimesterde fetüs yalnızca anne hepatotoksisite geliştirirse zarar görme riski altındadır; çünkü fetal CYP enzimleri henüz tam olarak gelişmemiştir.◦Eğer fetüs terme yakınsa (üçüncü trimesterde), karaciğer bu aşamada daha gelişmiş olduğundan doğrudan fetal ve neonatal hepatotoksisite riski vardır.InfuPoint: Parasetamol toksisitesinde hepatik hasarı önlemek için kritik pencere, glutatyon depoları tükenmeden önce N-asetilsistein (NAC) ile tedaviye başlamaktır.Kaldığın Yerden Devam Et
Bu konunun tamamına erişmek için abonelik gerekiyor. Ancak ücretsiz üyelik oluşturarak Infuscion’un birçok özelliğini hemen kullanmaya başlayabilirsin.
Ücretsiz üyelik ile:
✔️Okuduğun konuları takip edebilir
✔️Önemli gördüğün yerleri vurgulayabilir
✔️İçeriklere geri bildirim bırakabilir
✔️Açık konulardaki quiz ve flashcard’ları çözebilir
✔️Infuse Mode ile aktif öğrenmeyi deneyebilirsin
Infuscion’u sadece okumak için değil; not alarak, işaretleyerek ve kendini test ederek daha verimli kullanabilirsin.
👉 Ücretsiz hesabını oluştur ve öğrenmeye devam et.